Cúng gia tiên là bản sắc văn hoá từ lâu đời nay của người Việt. Đây là dịp để tỏ lòng thành kính đối với ông bà, tổ tiên.

I.Ý nghĩa của cúng gia tiên:

1.Nghi thức cúng gia tiên quan trọng với người Việt:

Thờ cúng cho bậc tổ tiên chính là tất cả những hình thức lễ nghi, cúng bái. Điểm chung là đều nhằm bày tỏ tấm lòng thành kính, đạo lý uống nước nhớ nguồn. Con cháu biết ơn sâu sắc đến tổ tiên, ông bà, cha mẹ đã có công sinh thành và đã tạo dựng ra một cuộc sống dành cho con cháu. Lúc này thì những người thuộc vào thế hệ đầu của một gia phả dòng họ, với ông bà, cha mẹ đã mất.

Truyền thống thờ cúng tổ tiên của người dân Việt Nam có xuất xứ từ rất lâu trước đây. Khi mà Nho giáo bắt đầu du nhập vào đất nước Việt Nam, chữ hiếu thì được đề cao. Điều này đã làm thúc đẩy cho phong tục thờ cúng tổ tiên sở hữu nền tảng triết lý sâu sắc.

Không cần quá chú ý là mâm cao cỗ đầy, chỉ cần chuẩn bị một nén hương (nhang). Thắp lên trên bàn thờ tổ tiên, ông bà trong thời điểm ngày lễ, Tết, hay ngày giỗ. Điều này thì con cháu ở trong gia đình cũng thể hiện ra được về tấm lòng thành kính. Mang ý nghỉa đang hướng về cội nguồn, có sự tưởng nhớ sâu sắc đến những người thân đã khuất.

Xư xưa đến nay thì cúng gia tiên ông bà đã trở thành nét đẹp trong phong tục người Việt. Đây chính là một chuẩn mực đạo đức tốt và nguyên tắc cơ bản về đạo hiếu. Cùng chính là một phần vô cùng quan trọng trong thế giới tâm linh của người dân Việt Nam.

2.Cách bài trí cúng gia tiên

Trên bàn thờ cúng của tổ tiên vị trí chính giữa đặt một bát hương. Vị trí ở trên bát hương sẽ có cây trụ để có thể cắm hương vòng (điều này tượng trưng cho trục vũ trụ). Còn ở phía hai góc ngoài thì bao giờ cũng sẽ có hai cây đèn (hoặc là nến) điều này thì sẽ tượng trưng cho Mặt Trời ở phía nằm bên trái và Mặt Trăng ở ở phía nằm bên phải. Khi nào mà cần kết nối với tổ tiên  thì người ta sẽ đốt nến và thắp hương. Mọi lời nguyện cầu sẽ đi theo những vòng khói hương để chuyển đến ông bà tổ tiên.

Đặc trưng về nét văn hóa nông nghiệp cũng sẽ thể hiện ngay trên bàn thờ tổ tiên . Thông thường vị trí nằm ở ngay sau bát hương thì thường sẽ có một cái đỉnh ba chân, nắp đỉnh thì sẽ được vẽ trên đó hình con lân với đầy sự ý nghĩa về phần sức mạnh của bậc bề trên kiểm soát về mặt tinh thần con cháu khi mà đối diện đứng trước bàn thờ.

Bàn thờ tổ tiên thì rất cần đến sự thanh tịnh. Vì thế, mà về phần đồ tế lễ chỉ có thể xuất hiện đó là hương, hoa, trà, quả… Những ngày có tính chất quan trọng giỗ, Tết, con cháu muốn dâng lên lễ vật để cúng cỗ mặn phải đặt tại vị trí một chiếc bàn phụ nằm ở phía trước và có phần thấp hơn so với bàn thờ chính.

Hướng của bàn thờ thì cũng được người Việt dành cho sự quan tâm. Thông thường thì hướng nhà theo đạo Phật thì hướng Nam.

3.Ý nghĩa mâm ngũ quả

Nhiều lúc trong trường hợp sẽ đặt bàn thờ về hướng phía Tây. Bởi vì người ta suy nghĩ rằng về hướng này thích hợp với sự đối đãi của âm dương. Suy nghĩ là nên tạo ra yên ổn và phát triển, nghĩa chính là vị thần được có sự an tọa.

Đã trải qua nhiều thế kỷ nên là cung cách và quan niệm đã có sự thay đổi. Việc thờ phụng tổ tiên, ông bà của người dân Việt Nam xét theo nhiều khía cạnh nào đó đã xảy ra nhiều thay đổi. Một điều may mắn đó là vẫn giữ nguyên được ý nghĩa lớn. Người Việt Nam xem việc thờ cúng tổ tiên nằm trong các nguyên tắc đạo đức con người. Là nét đẹp văn hoá khi con cháu tỏ lòng hiếu thảo nhớ đến bậc tổ tiên.

Dịp tết chính là thời điểm được xem là quan trọng của năm. Lúc này việc bài trí cho bàn thờ ngày Tết cũng chu đáo hơn. Việc trang trí lại bàn thờ thì còn tùy thuộc vào đó là điều kiện kinh tế mỗi nhà. Một cái không thể thiếu  đó chính là phải có mâm ngũ quả. Thông thường thì mâm ngũ quả sẽ bao gồm có 5 loại quả có màu sắc khác nhau. Thông thường sẽ có  chuối xanh, bưởi vàng, hồng đỏ, lê trắng, quýt da cam. Năm loại này thì sẽ tượng trưng cho việc mong ước: Phú (giàu có) – quý (sang trọng) – thọ (sống lâu) – khang (khỏe mạnh) – ninh (bình yên).

4.Cúng gia tiên ngày lễ tết:

Từ thời gian qua bao năm nay thì người Việt Nam đã xem trọng về phần đạo nghĩa. Đây được xem là hình thức dùng để thể hiện hiếu thuận và lòng biết ơn đối với tổ tiên. Lúc này là thời điểm để cho con cháu thể hiện ra lòng thành kính, nhớ ơn đối với những bậc sinh thành. Dù cho là hình thức cúng có sự không giống nhau, nhưng tất cả đều sẽ có sự giống nhau về thể hiện tấm lòng thành kính

Ngày Tết khi mà đứng trước mặt bàn thờ ông bà tổ tiên với sự mờ ảo cùng khói trầm, thẳm đậm vào sâu bên trong tâm thức con người thì thật sự ai ai cũng có cho mình về lòng hướng về cội nguồn, tâm linh. Người người sẽ bắt đầu thực hiện việc kính mời các vị tổ tiên, ông bà, cha mẹ và những người đã không còn trên thế gian, cùng các bậc thần linh về để tiến hành cung phụng, thờ cúng, bày tỏ về tấmlòng hiếu kính với những đấng sinh thành. Cầu mong về một năm mới an lành,tràn đầy về sự hy vọng, hạnh phúc, thành công.

II.Ngày cúng gia tiên( cúng giỗ):

Trong phong tục thờ cúng ông bà tổ tiên, người Việt coi trọng việc cúng giỗ hằng năm vào ngày mất. Ngày này sẽ thường được tính theo âm lịch .Họ có lòng tin rằng ngày đó là ngày mà con người đi về cõi vĩnh hằng. Không chỉ là vào ngày giỗ, việc cúng gia tiên được tiến hành thực hiện vào ngày quan trọng. Có thể kể đến là ngày mồng một (còn gọi là ngày sóc), ngày rằm (còn gọi là ngày vọng). Cùng với đó là vào các dịp lễ Tết khác trong một năm như: Tết Nguyên Đán, Tết Hàn thực, Tết Trung thu, Tết Trùng cửu, Tết Trùng thập...

Những lúc mà khi nhà có việc gì quan trọng như là việc dựng vợ gả chồng, sinh con, làm nhà, đi xa, thi cử... thì theo tập tục người Việt cũng sẽ bắt đầu dâng hương, làm lễ để tiến hành cúng tổ tiên. Làm vậy là để báo cáo và để với đó  là cầu tổ tiên có thểphù hộ. Ý nghĩa khác chính là để tạ ơn khi công việc đã diễn ra thành công. Bản chất củaviệc thờ cúng ông bà tổ tiên của người dân Việt xuất phát từ niềm tin người còn sống cũng như là với người chết đều sẽ có sự liên hệ vô cùng mật thiết và hỗ trợ cho nhau.

Con cháu thì sẽ tiến hành thăm hỏi, khấn cầu tiền nhân. Tổ tiên thì sẽ đứng ra che chở, dẫn dắt cho bậc  hậu thế nên là việc cúng giỗ là thực hiện sự kết nối giữa cõi dương và cõi âm.

III.Bàn thờ cúng gia tiên:

1.Bàn thờ tổ tiên

Trong mỗi gia đình Việt thì thông thường sẽ có một bàn thờ để thờ cúng tổ tiên, ông bà . Tuỳ theo từng nhà thì sự trang trí và sự sắp đặt bàn thờ sẽ có phần hơi khác nhau.Bàn thờ không chỉ là nơi để tưởng nhớ mà còn là thế giới thu nhỏ của người đã khuất. Vị trí hai cây đèn thì sẽ tượng trưng là cho mặt Trời, mặt Trăng, hương chính là tinh tú. Hai bát hương thì sẽ được để đối xứng, nằm ở vị trí phía sau 2 cây đèn thông thường có trang trí hai cành hoa cúc giấy, với cách trang trí nhiều bông nhỏ sẽ nằm bao xung quanh bông lớn.Nhiều nhà sẽ đặt xen lẫn giữa đèn và hương là có thêm hai cái đĩa dùng để đặt hoa quả lễ.

Trên dĩa sẽ có 5 loại quả được gọi là mâm ngũ quả. Ở phía trước của bát hương sẽ để ở đó một bát nước trong, coi như là nước thiêng. Hai cây mía thì sẽ được đặt ở vị trí hai bên bàn thờ. Ý nghĩa của việc này là để các cụ chống gậy về cùng với con cháu. Song song với đó là ý nghĩa dẫn linh hồn tổ tiên từ ở trên trời về với hạ giới...

Bàn thờ tổ tiên thì lúc nào cũng nên đặt tại vị trí cao ráo, sạch sẽ và trang trọng.Trên bàn thờ thì thực hiện việc bày biện các đồ vật thờ cúng (bộ tam sự), như: bát hương, chân đèn, bài vị hay là hình ảnh của người quá cố, chỗ dùng để thắp nến. Đồ cúng cực kì cơ bản mà không thể nào được  thiếu như hương, hoa, chén nước lã.

2.Cách bài trí

a.Lớp trong

Chiếc rương phải cho thật lớn, cao khoảng tầm 1m, dài và rộng 2m. Mặt trước thì phải bao gồm ba ô, mỗi ô thì sẽ khắc một chữ đại tự (大佀). Đôi khi, thì chiếc rương phải được thay bằng đó là chiếc bàn to, kê ở trên 2 chiếc mễ (1m).

Có 2 chiếc mâm nên được đặt ở phía trong bàn thờ được gọi là mâm bồng. Mâm to dùng để bày cỗ, mâm bé thì để bày ngũ quả trong ngày giỗ; hoặc là có thêm một mâm để bày ngũ quả, một mâm nhỏ thì dùng để bày 1 quả. Chiếc thứ 2 thì sẽ bé hơn so với chiếc thứ 1.

Có một chiếc thần chủ nên được đặt ở trong khám thờ kê ở trên một chiếc bệ. Có thể hoàn toàn thay thế bằng chiếc ngai (chiếc ỷ) để cho bậc tổ tiên thuộc hàng cao có thể dễ dàng kiểm soát con cháu khi mà thờ cúng.

Trước thần chủ thường sẽ bài trí có đĩa đựng trầu cau, 3 chén (ly) nước lã trong, chén (hoặc bình) rượu nhỏ, đĩa đồng hoặc là đĩa sứ đặt 2 bên để đặt hoa quả, thức ăn để thờ...

Bên trong thì sẽ đặt bài vị của tổ tiên bằng sứ, có thể được đem ra thay thế bằng ảnh chân dung của người mất được treo lên tường sau hoặc là có thể đặt ở trên mặt bàn thờ.

b.Lớp ngoài

Hương án thật cao.

Bài trí một Bình hương lớn bằng sứ hoặc là đồng, trong đó thì phải có để cát hoặc tro ở trong, ở giữa thì sẽ cắm trụ sắt cao để có thể đặt hương vòng.

Hai bên thì sẽ có 2 cây đèn, bật khi mà làm cúng lễ.

Hai cây đồng dùng để giúp cho việc thắp nến, có thể hoàn toàn thay thế bằng đó là hai con hạc đồng. Đồng thì hoàn toàn có thể được thay bằng sứ.