Cúng mùng 5 tháng 5 là một văn hoá mang đậm nét truyền thống của người Việt. Ngày này mang nhiều ý nghĩa về đời sống lẫn tinh thần cho nhiều người. Đây là một trong những ngày lễ lớn trong văn hoá của người dân từ xưa đến nay.

Bài viết này hãy cúng chúng tôi tìm hiểu sơ lược vài nét về lễ cúng mùng 5 tháng 5. Đồng thời, chúng tôi sẽ chia sẻ đến bạn đọc cách chuẩn bị mâm cúng mùng 5 tháng 5 theo đúng lễ nghi truyền thống của dân tộc ta

I. NGUỒN GỐC NGÀY CÚNG MÙNG 5 THÁNG 5

1. Cúng mùng 5 tháng 5 là gì?

Ngày mùng 5 tháng 5 hay còn gọi là Tết Đoan Ngọ. Dân gian xưa còn gọi với một tên khác nữa là ngày Tết diệt sâu bọ. Không ai rõ ngày này bắt nguồn từ khi nào nhưng đến nay, hàng năm, dân ta vẫn tổ chức lễ cúng mùng 5 tháng 5 như một cách để lưu giữ nét đẹp văn hóa truyền thống của dân tộc. 

2. Nguồn gốc của ngày mùng 5 tháng 5

Theo như lời người xưa kể lại vào một vụ mùa có thu hoạch tốt, người nông dân hò reo vì đã trúng mùa. Thế nhưng các loại sâu bọ năm ấy lại hoành hành, phá trái cây hoa màu thu hoạch được. Người dân lúc này cảm thấy lo lắng, suy nghĩ về cách gì để có thể giải quyết được nạn sâu bọ. Bỗng thời điểm này lại xuất hiện một ông lão tự xưng mình là Đôi Truân.

Ông hướng dẫn người dân mỗi nhà lập ra một đàn cúng đơn giản. Cần sắm sửa cho lễ cúng bao gồm những lễ vật như: Bánh gio, trái cây, sau đó di chuyển ra trước nhà mình để vận động thể dục. Mọi người bấy giờ đã làm theo lời chỉ dạy của ông. Một lúc sau thì sâu bọ đàn lũ đều bắt đầu té ngã rã rượi. Lúc này ông còn nói thêm: Sâu bọ vào mỗi hàng năm đúng ngày này rất hung dữ, cứ vào đúng ngày này làm như theo những gì đã căn dặn thì sẽ khắc chế được chúng.

Dân chúng rất lấy lòng biết ơn và để nhớ đến công lao của ông nên đã đặt tên cho ngày này là ngày Tết “diệt sâu bọ”.

Cúng mùng 5 tháng 5 của năm 2023 thì được diễn ra vào ngày 22/6 Dương lịch. Đoan thì mang nghĩa là mở đầu, Ngọ chính là khoảng thời gian từ 11h tới 13h. Do đó nên là lễ cúng mùng 5 tháng 5 được làm vào vào giờ chính Ngọ tức là từ 11 giờ đến 13 giờ chiều ngày 5/5 Âm lịch.

II. MÂM CÚNG MÙNG 5 THÁNG 5

Tết Đoan Ngọ thường thì sẽ đến sau vụ mùa. Vì thế nên việc làm mâm lễ cúng sẽ tương đối đủ đầy với đa dạng món. Tùy theo văn hoá cũng như phong tục của mỗi khu vực vùng miền mà việc chuẩn bị đồ cúng sẽ có những món khác nhau.

1. Mâm lễ cúng mùng 5 tháng 5 người miền Bắc

Bao gồm: Hương, hoa, vàng mã, nước, rượu nếp, các loại hoa quả như mận, hồng xiêm, dưa hấu, vải, chuối… Bánh tro (Bánh tro là loại bánh được làm từ gạo nếp đã được đem đi ngâm trong nước tro. Bánh này thường sẽ được gói bên trong lá chuối. Đây là bánh khá dễ ăn, dễ tiêu, ngon hơn nhiều so với khi ăn cùng với đường hoặc mật), bánh ú, xôi, chè.

Cơm rượu nếp là một món ăn khá là đặc trưng của người dân ở miền Bắc trong ngày này. Thông thường gồm sẽ có cả nếp cẩm và nếp cái hoa vàng.

2. Mâm lễ cúng cúng mùng 5 tháng 5 của người miền Trung

Mâm lễ cần chuẩn bị sẽ bao gồm: Hương, hoa, vàng mã, nước, rượu nếp, các loại hoa quả như vải, mận…, bánh tro, bánh ú, chè. Những món ăn này thì khá là đặc biệt quen thuộc đối với những ai là dân gốc Huế.

Thịt vịt: Người miền Trung sẽ hay thêm món thịt vịt vào bên trong mâm lễ cúng mùng 5 tháng 5. Theo như lời người xưa, thịt vịt mát và có công dụng tốt trong việc giải nhiệt hiệu quả. Khi ăn vào sẽ mát cả năm. Đây cũng được xem là món ăn có khả năng tốt trong bổ máu. Giúp hệ tiêu hóa trở nên khỏe mạnh và giúp ích trong việc thanh lọc cơ thể.

Cơm rượu miền Trung thì làm từ phương thức lên men theo cách cổ truyền. Cơm rượu miền Trung thường thì sẽ có dạng miếng nhỏ vuông vức.

3. Mâm lễ cúng mùng 5 tháng 5 người miền Nam

Sẽ có bên trong bao gồm: Hương, hoa, vàng mã, nước, rượu nếp, các loại hoa quả như vải, mận, chôm chôm,…

Ở khu vực thuộc miền Nam, cơm rượu sẽ không để rời mà sẽ được viên thành những viên tròn trước khi đem ủ. Rượu dậy mùi nên thông thường người ta sẽ thêm nước đường vào.

Bánh ú bá trạng: Bánh bá trạng tương tự như là bánh tro nhưng kích thước sẽ to hơn một chút. Bánh được làm từ nguyên liệu gạo nếp và đem nhồi nhiều loại nhân. Sau đó thì sẽ gói trong lá rồiđem đi nấu chín bằng cách luộc hoặc là hấp.

Chè trôi nước: Chè trôi nước miền Nam chính là những viên chè có hình dạng tròn to. Loại chè này thì được làm từ nguyên liệu bột nếp trắng, bên trong là nhân đậu xanh thơm bùi. Chè trôi nước kết hợp ăn cùng với nước đường gừng và nước cốt dừa.

Ngoài ra thì vào thời điểm ngày mùng 5 tháng 5, sau khi đã ăn cơm rượu để giết sâu bọ, mọi người lúc này sẽ đi tắm bằng nước đun lá mùi, lá tía tô, kinh giới, lá sả, lá tre,... cho cơ thể sạch sẽ thơm tho, khoan khoái cảm giác dễ chịu. Trị được cảm mạo và xua tan đi những mầm bệnh. 

Bảng giá mâm cúng mùng 5 tháng 5 tại Xôi chè cô Hoa

III. NHỮNG THẮC MẮC VỀ LỄ CÚNG MÙNG 5 THÁNG 5

Lễ cúng mùng 5 tháng 5 hay còn gọi là Tết Đoan Ngọ có vẻ đã quá quen thuộc đối với bất cứ người Việt Nam. Tuy nhiên, vẫn có nhiều câu hỏi xoay quanh nó. Dưới đây là những câu hỏi được thắc mắc nhiều nhất về Tết Đoan Ngọ:

1. Tại sao Tết Đoan Ngọ còn được gọi là Tết diệt sâu bọ?

Lễ cúng mùng 5 tháng 5 hay còn gọi là cúng diệt sâu bọ bắt nguồn từ một truyền thuyết kể rằng: vào một ngày nọ, người dân đang ăn mừng sau khi kết thúc vụ mùa thì sâu bọ kéo tới ăn những hoa màu vừa thu hoạch được. Lúc này, đột nhiên có một ông lão tự xưng là Đôi Truân đến bày cho người dân mỗi nhà làm một lễ cúng đơn giản gồm có bánh tro, trái cây, rồi ra trước nhà mình vận động tập thể dục. Nhân dân lúc đó đang đau đầu không biết làm thế nào, đành làm theo lời ông lão. Chỉ một lúc sau, sâu bọ đi hết.

Từ đó, mới có cái tên là Tết diệt sâu bọ. Dân gian vẫn thường gọi lễ cúng mùng 5 tháng 5 bằng cả hai cái tên là cúng Tết Đoan Ngọ và cúng Tết diệt sâu bọ.

Dù không có bất cứ dẫn chứng khoa học nào có thể chứng thực được điều này. Nhưng cho đến nay, tục cúng mùng 5 tháng 5 hay Tết diệt sâu bọ vẫn được duy trì. Nhất là ở các vùng làng quê gắn liền với nền nông nghiệp nước nhà. Người dân làm lễ cúng mùng 5 tháng 5 để cầu cho mưa thuận gió hòa. Tiêu diệt hết sâu bọ cho mùa màng bội thu,…

2. Tại sao chọn ngày mùng 5 tháng 5 làm Tết Đoan Ngọ

Lý do bởi người Việt xưa ăn tết vào tháng 11 Âm lịch. Vì thế, tháng 5 là thời điểm giữa năm, là lúc kết thúc vụ Chiêm Xuân để bước vào vụ Mùa. Do đó, tháng 5 là tháng nhân dân ăn mừng kết thúc mùa vụ.

Ngày mùng 5 tháng 5 chính là biểu tượng của hai dãy mỗi dẫy 5 vòng tròn đen ở trung tâm Hà Đồ. Tháng 5 là tháng Ngọ (Đoan là bắt đầu nên có tên là Đoan Ngọ) và tiết khí là Hạ Chí, nhưng là ngày cực âm khi vạn vật quay về Thổ trung cung - đó chính là số 5. Vậy mới có cái tên là Tết Đoan Ngọ.

3. Ngày Tết Đoan Ngọ thường có những hoạt động gì?

- Khảo cây

Vào ngày Tết Đoan Ngọ thường có hoạt động khảo cây. Hoạt động này thường diễn ra vào 12 giờ trưa. Mọi người sẽ chọn ra những cây ăn quả ra ít trái, bị sâu bệnh. Sau đó một người nhỏ tuổi trong nhà sẽ trèo lên cây đó đóng vai cây. Một người già sẽ đứng dưới tra khảo cây. Nói chung là để xem lý do vì sao ra ít trái. Đồng thời đe dọa cây sang năm phải cho nhiều trái hơn, nếu không sẽ chặt cây đi.

- Hái lá thuốc

Người xưa cho rằng những lá cây vị thuốc được hái vào khoảng đầu chiều mùng 5 tháng 5 âm lịch đều là vị thuốc tốt, có thể chữa được bách bệnh. Nên đây cũng là một hoạt động thường được làm vào ngày này hàng năm

- Diệt sâu bọ

Theo quan niệm dân gian thì sâu bọ trốn quanh năm, nhưng vào dịp mùng 5 tháng 5 âm lịch sẽ lộ ra hết. Ông cha ta thường sẽ diệt sâu bọ bằng cơm rượu nếp hoặc các loại quả có vị chua.

4. Vào ngày Tết Đoan Ngọ nên kiêng kị điều gì?

Theo quan niệm dân gian, thì dưới đây là một số những điều cần kiêng kỵ trong ngày Tết Đoan Ngọ:

- Tránh để rơi tiền: Rơi tiền bạc hay ví trong Tết Đoan Ngọ được ví như làm rơi tài lộc. Vì thế bạn nên chú ý cất kỹ tiền để không bị hao tài tốn của trong ngày này.

- Không mua các đồ vật có hình thù kỳ quái: Bởi vì người xưa tin rằng các hình thù kì quái có thể rước thêm tà khí về nhà. Vậy nên bạn nên tránh điều này nhé.

- Tránh dừng chân ở nơi âm u: Quan niệm xưa cho rằng nếu như xuất hành vào ngày 5/5 âm lịch, bạn nên tránh xa bệnh viện, đám ma vì những nơi này có âm khí nặng, dễ chiêu dụ bệnh tật và tà khí.

5. Cúng mùng 5 tháng 5 trong nhà hay ngoài sân

Tuy rằng đa số các gia đình hiện nay cúng mùng 5 tháng 5 ở bàn thờ gia tiên trong nhà nhưng nếu theo đúng phong tục truyền thống của nước ta thì phải cúng cả trong nhà và ngoài sân mới là đầy đủ thủ tục. Việc cúng cả trong nhà và ngoài sân là cách để thể hiện sự cảm tạ cả Trời Đất và gia tiên trong nhà đã phù hộ cho mùa màng bội thu. Đồng thời cũng là để cầu mong một năm mới mưa thuận gió hòa, cầu Trời Đất và Ông Bà tổ tiên phù hộ độ trì cho mùa màng tới bội thu,…

Như vậy thì có thể nói Tết Đoan Ngọ trước là để tưởng nhớ đến tổ tiên cầu mong về một năm có mùa màng bội thu không bị sâu bọ quấy phá. Sau là để cầu mong chữa bệnh, cầu về sức khoẻ tốt. Nghi lễ này đã trở thành nét truyền thống và khó bị thay thế của người Việt.

Trên đây là một vài nét về lễ cúng mùng 5 tháng 5. Hy vọng chúng giúp bạn hiểu thêm về lễ cúng này, biết về các thủ tục và lễ nghi cần có, sắm sửa mâm cúng ra sao, những điều kiêng kỵ không nên làm trong ngày này,…. Mời bạn ghé thăm trang amthucphamgia.com của chúng tôi để cập nhật thêm nhiều thông tin, kiến thức bổ ích được chúng tôi cập nhật hàng ngày nhé!